“Записпасац ше”, та цо будзе

Кельо Руснацох наисце єст у Войводини, увидзиме на жиму док буду обявени перши резултати попису хтори ма почац першого октобра. Попис то порядни державни проєкт хтори ма указац цо ше през остатнї скоро дзешец роки, од остатнього читаня 2002. року, пременєло у демоґрафскей и маєтней структури жительства Сербиї. Остатнї раз зме ше начитали точно 15 905 души, алє чежко же и тераз будзе тельо Руснацох. Углавном спекулуєме же нас єст “коло 15 езри” и поцерпаме вше кед по Новим року виду звити з парохиялних матрикулох руских валалох, або кед зраховюєме же кельо ше наших виселєло до Канади…

НЕҐАТИВНИ ТРЕНДИ

Демоґрафични тренди у цалей держави неґативни. Познате же Сербия пре неґативни природни прирост рочнє траци коло 30 тисячи жительох, алє ше менєй зна же Беоґрад за пейц роки з механїчним прилївом пороснул за 120, а Нови Сад за 35 тисячи людзох, цо мож поровнац як кед би за тот час скапали три вароши вельки як Зомбор. Войводина традицийно депопулацийне подручє, цо ґенерално тренд повойновей Штреднєй и Восточней Европи, як цо то и пасивни краї Восточней Сербиї, алє неґативни тенденциї вше вираженши и у Шумадиї, Поморавю и Заходней Сербиї хтори ище од Цвиїчових часох важели як “биолоґийни резервоар“ векшинского народу. Кед у питаню милионски народ, тоти числа и статистики якошик ище вше нє випатраю такой-таки чарни. Алє Руснаци лєм мала часц того, вше плїтшого живого моря, та нам уж и троцифрове число випатра нєпреповедзено вельке.

НЄОПРЕДЗЕЛЄНИ

Но, та, чому ше, вец, маме наздавац? Я ше особнє наздавам же после попису конєчно будземе мац реалну слику о себе, реалну слику нєшкайшого руснацтва. А, ниа, чом ше ми видзи же нє будзе нательо чарна як цо то нашо страхи. Як перше, озда уж анї найвекши песимисти нє веря же ше у нєшкайшей Сербиї и далєй ризичне вияшньовац як меншина. Ша уж ше и койдзеяки “модерни“ меншини шлєбодно декларую, чом би вец були загрожени тоти традицийни, опредзелєни по националней припадносци, або релиґийним прешвеченю. Часто забуваме же лєм пред 15–20  роками нє було так. Здогаднєме ше аж кед позно вноци на телевизиї пуща знїмок зоз Гаґу дзе ше штурмовикови шовинистичней политики дзеведзешатих, медзи иншим, судзи и пре случованя у сримским валалє Хртковци. Вшелїяк же ше теди нє було шицко єдно вияшнїц як Руснак у Шидзе… Директни пошлїдок того злого часу то скоро 108 тисячи нєопредзелєних и нєвияшнєних гражданох Сербиї, хтори на попису 2002. року були пията по чишлє “национална заєднїца“ у держави. Аналитичаре ше складаю же то були дакедишнї Югославянє, алє и припаднїки националних меншинох. Можебуц ше дахто медзи нїма на єшень ознова вияшнї як Руснак. Правда, и далєй ше з часу на час случую националистични инциденти, алє тота дзеветнацвиковна твардонационалистична политика нєшка мертва… або є голєм на здеху.

Далєй, уж даскельо роки маме интересантни тренд будзеня, або ренесанси националних меншинох хтори ше найбаржей видзело кед конституовани актуални зволаня националних совитох. Национални совити хтори заступаю векшину од єдней трецини гражданох Сербиї, хтори нє Серби (ознова спрам попису 2002. року), зорґанизовали припаднїки 19 националних заєднїцох. Попри “старих“ меншинох, тераз уписани и даєдни нови – Влахи, Ашкалиї, Бунєвци, Єгитянє… Кед би Албанци баржей дзбали за державу, можебуц бизме мали и совити Ґеґох и Тоскох, хто зна. Чи то наисце витворени “виковни сон“ о националней окремносци, чи лєм политикантске бависко. Вшелїяк, вецей зме нє лєм “манїнци“, аж випатра же нєшка “ин“ буц меншина. Можебуц и ми на єшень зазначиме прилїв даяких “новоосвидомених“ Руснацох.

ПИСПАС

Рубрики о националней и конфесийней припадносци на попису буду отвореного типа, односно пописована особа их будзе сама пополньовац. Як сце и кед сце. Таке вияшньованє европски стандард и єдно з елементарних индивидуалних людских правох. Нїхто вам нє шме “читац кревово заренка“, анї дриляц вас до напредок порихтаних катеґорийох. Конкретно, як Руснак ше “записпасаце“ лєм кед ше так наисце чувствуєце и кед вам то цошка значи. Гласа ше по совисци, алє ше пописує по чувству. Ту ше нє маме од чого бац, бо психолоґия гвари же праве чувство припадносци, свидомосц о походзеню, кореньох и “своїм“ єдно з найвираженших у духовней вибудови чловека. На концу, нїхто з нас нє постал Руснак у школи, або на фолклору, алє дома, у обисцу и фамелиї.

Медзитим, подполна шлєбода у вияшньованю годна буц проблем, бо ище нє познате же кельо пописна статистика будзе педантна. Чи будзе констатовац лєм припознати меншини, чи “препозна“ шицких. Наприклад, чи реґиструє Шокцох, або кед ше дахто чувствує як Шваб а нє як Нємец, або кед дахто Руснак Виходняр, або Русин Українєц. Чи препозна Войводянох, Шумадинцох и других реґионалистох и локал-патриотох, чи их єдноставно шицких на громаду стрепе до рубрики “инши“, вєдно з Лилипутанцами, Ескимами, Марсовцами и койдзеяку подобну еґзотику цо поряднє ошвижує монотону пописну статистику.

ПЕНЄЖ

А прецо нам вообще знац же кельо нас єст? Вокраци, пре нас самих и пре пенєж. Мушиме видзиц же на чим зме, а вец добре роздумац же цо маме робиц кед ше сцеме вицагнуц з стаґнациї и стану спущеного ґарду хтори уж длугши час трима руску заєднїцу, голєм ше мнє так видзи. Цо ше дотика гевтих конкретнєйших стварох, два трецини “буджетского“ пенєжу цо го держава прейґ националних совитох дава за финансованє потребох меншинских заєднїцох, розподзелює ше спрам численосци заєднїци и установох чия є снователь. Єдначина ясна – векша заєднїца, вецей и пенєжи. Правда же основни овласценя совитох – отримованє и пестованє култури, образованя, информованя и хаснованя мацеринского язика – досц скромни, алє су нє єдини. Наявена национална стратеґия Руснацох хтора би мала дефиновац нашо потреби у шицких сферох дружтвеного живота нагадує же ше уж раз одлїпиме од концепта пасивного “конзумованя“ спомнутих ґарантованих и здобутих правох, а праве би то могло розрушац руски швет з хвилькового стану. А же би з стратеґиї нє остали лєм красни намири, за єй витворйованє нєобходни пенєж. Toчни демоґрафски податки нєобходни и кед нашо установи конкурую за финансованє проєктох. Вецей нїхто нє дава пенєж на “най ше пачи“, алє финансиєре сцу прецизну студию же кому є наменєни и яка цильна ґрупа хасновательох. Кед хтошка глєда средства за проєкт наменєни, наприклад, “нєзанятим особом возросту од 25 до 35 роки, з штвартим ступньом фаховей приготовки, з пребувалїщом у валалским штредку, хтори маю фамелию и нє жию у власним обисцу, а хторих єст точно XY“, то вшелїяк випатра вельо озбилнєйше як кед пробуєце видайкац пенєж “за младих“…

ПРОЕВРОПСКА ОПЦИЯ

Далєй, резултати попису могли би ище доложиц политичней “чежини“ рускей заєднїци, хтора уж тераз векша од нашей реалней велькосци. Най будзем саркастични, можебуц зме як национална заєднїца стари, алє зме зато скоро шицки доросли же бизме гласали. А у нашей “транзицийней демократиї“, ище вше ше шицко спатра през число потенциялних гласачох. Руснаци у векшини жию у општинох чия национална, та и политична структура, нательо деликатна же уж нє раз праве руски гласи ламали виберанки, и то праве на хасен проевропскей опциї хтора трима власц у держави. Знова особнє думам же Руснаци, за розлику од дзепоєдних других националних заєднїцох з хторима традицийно дзеля и пестую проевропски и граждански вредносци, потераз нєдостаточно “капитализовали“ тоту свою прихильносц европейству. Нє забудзме же зме у предвиберанковим року, а ситуация кончиста. Нє забудзме тиж же одкеди швет треше економска криза, баґери робя, драги ше лєє и фабри(чоч)ки отвера лєм там дзе даяки виберанки… А давно поведзене же вода, пенєж и политика вше найду драгу тамаль кадзи сцу.

Но, та так. Цо ма будз, най будзе, гоч то и попис. Гоч яки буду резултати, найважнєйше патриц напредок и штудирац цо далєй. Чи даєден Руснак забул же бул Руснак, чи ше вецей нє чувствує як Руснак, чи ше так чувствує, алє вибрал свойо щесце глєдац дзешка индзей, то його ствар и його право. Єдноставно, кого нєт, без нього ше муши, а звичайно ше укаже  же и без нього мож.